fairydream
Administrator
Hôm nay, trên trang cá nhân của GS Nguyễn Tuấn – một người khá nổi tiếng trong giới học thuật trên mạng – có đăng một bài viết về đồng hồ mặt trời ở Bạc Liêu. Chiếc đồng hồ này do kỹ sư Lưu Văn Lang chế tạo; sinh thời, ông thường được gọi là Bác vật vì học rộng, hiểu sâu.
Đồng hồ mặt trời vốn không xa lạ ở các nước phương Tây, nơi chúng thường được đặt như một vật trang trí trong khu vườn. Tuy nhiên, tại Việt Nam, đây có lẽ là một trong những chiếc đồng hồ mặt trời hiếm hoi, nên còn khá xa lạ với nhiều người. Chính vì vậy, không ít người – kể cả GS Tuấn – chưa nắm rõ nguyên lý hoạt động của nó. Trong bài viết, GS có nhận định rằng:
“Chiếc đồng hồ quay mặt về hướng Đông, tận dụng ánh nắng mặt trời chiếu từ phía Đông để tạo bóng đổ chính xác.”
Theo tôi, nhận định này là chưa đúng. Dựa vào tính đối xứng giữa các vạch giờ buổi sáng và buổi chiều, có thể khẳng định đây là đồng hồ mặt trời quay thẳng về hướng Bắc địa lý, chứ không phải hướng Đông.
Với loại đồng hồ mặt trời cơ bản, kim (gnomon) được đặt song song với trục Trái Đất. Tại Bạc Liêu, kim sẽ nghiêng khoảng 9,3° so với mặt đất và hướng về Bắc địa lý. Trong thiết kế truyền thống, mặt phẳng giờ thường được đặt vuông góc với kim, và các vạch giờ được chia cách nhau 15°.
Tuy nhiên, quan sát thực tế cho thấy đồng hồ mặt trời ở Bạc Liêu không sử dụng mặt phẳng giờ vuông góc với kim. Đây chính là điểm thể hiện sự sáng tạo của bác vật Lưu Văn Lang. Ở các địa phương có vĩ độ nhỏ hơn 23,5° Bắc, gần xích đạo như Bạc Liêu, trong năm có những ngày Mặt Trời không đi qua thiên đỉnh mà nằm thấp hơn khoảng 10° về phía Nam vào giữa trưa. Nếu mặt số được thiết kế vuông góc với hướng của kim, bóng của kim có thể không đổ lên mặt số vào những thời điểm này.
Theo suy luận hợp lý của tôi, mặt số đã được nghiêng khoảng 45° so với mặt đất, nhằm bảo đảm ở mọi thời điểm trong năm đều quan sát được bóng, đồng thời thuận tiện cho việc xây dựng và bố trí ngoài trời.
Tôi đã nhiều lần muốn trực tiếp đến Bạc Liêu để đo đạc các thông số, nhằm kiểm chứng suy luận của mình, nhưng vẫn chưa có dịp thực hiện. Nhân bài viết của GS Tuấn, tôi thử nhờ AI suy luận các góc giờ từ hình ảnh đăng trên báo chí, để xem chúng có phù hợp với giả thuyết của mình hay không.
Ảnh chụp từ báo ở hướng chính diện
Nhờ AI dựa trên phối cảnh để xác định các góc giờ
Thử tính toán lại các thông số của đồng hồ mặt trời này theo giả định
Các thông số cần xác định gồm:
- Hướng của đồng hồ mặt trời: phải là hướng Bắc, vì các vạch giờ sáng và chiều đối xứng nhau qua tâm.
- Độ nghiêng của kim (gnomon): theo lý thuyết bằng vĩ độ địa lý; với Bạc Liêu, góc này xấp xỉ 10° (chính xác hơn là 9,3°).
- Độ nghiêng của mặt phẳng số so với mặt đất: dựa trên hình ảnh và suy luận logic, tôi cho rằng khoảng 45°.
Kết quả cho thấy sự tương hợp khá tốt giữa các góc tính toán và các góc AI suy ra từ hình ảnh chụp đồng hồ
Từ đó, riêng cá nhân tôi có thể kết luận rằng đồng hồ mặt trời ở Bạc Liêu thuộc loại đồng hồ mặt trời cơ bản, nhưng đã được hiệu chỉnh mặt phẳng giờ nghiêng khoảng 45° để phù hợp với đia lý ở Việt Nam.
Sửa lần cuối: